Diefstal en straf in vroegere tijden - 2
Even terug naar de rondleiding in Rijksmuseum De Gevangenpoort van enige tijd terug. Twee leerlingen 6 atheneum hadden een stapeltje erg concrete vragen waar ik ter plekke zo een, twee, drie geen antwoord op wist. In het vorige blog schreef ik alvast wat algemene zaken op over straffen en diefstal in vroegere tijden. Nu wat meer specifieke gegevens.
In Museum de Gevangenpoort zijn gegevens bekend over de periode van 1538-1811, met dien verstande dat de gegevens tussen 1570 en 1630 ontbreken. Ook gegevens uit nogal wat andere jaren ontbreken. Dus je zou kunnen zeggen dat de informatie hieronder iets zegt over een periode van pakweg 200 jaar. In die 200 jaar hebben 1545 mensen in de Gevangenpoort vastgezeten en ook is hun straf bekend.
Van de 1545 veroordeelden was 168 vrouw, ongeveer 11 %. Van de 1545 was ongeveer72% gewoon crimineel. De andere 28% bestond uit landlopers en bedelaars (6%) verzet tegen het gezag (5%), politieke delinquenten (5%) wegens sodomie 4% en 5% wegens geloofszaken.
De in totaal 58 sodomieten (voornamelijk homo’s) werden vooral in de 18e eeuw streng gestraft: 43 werden verbannen, tien kregen de galg en werden later ín zee gesmeeten’, twee onthoofd en drie eindigden hun leven aan de galg. Hun lichaam werd daarna verbrand.
Onder de 1080 ‘gewone’ criminaliteit, die 72%, rekende men moord en doodslag, geweld, zeeroof, oplichting en valsemunterij en natuurlijk diefstal. In 462 gevallen blijft het vergrijp onduidelijk. Van de 1080 zijn er in die 200 getelde jaren 273 veroordeeld wegens diefstal.
Kijkend naar die eerste 140 jaar, van 1541 tot 1680, gaat het over 30 gevallen van diefstal en zien we een variatie aan straffen. Als in 1541 Arent Pieters betrapt wordt op houtdiefstal in het bos wordt hij gebreukt en nemen ze zijn paard en wagen in beslag. Een paar jaar later pakken ze Gerrit Aetssoen en Quirijn Willemsz op voor hetzelfde feit vast en zij zitten op water en brood een aantal dagen vast in de gajolen. Opvallend is de straf voor Lenart Aertssoen. Hij jat in 1546 een aantal eenden uit het bos en wordt op de markt tentoongesteld met de eenden om zijn nek.
Betrapt bij herhaalde diefstal of veelvuldige dieverij is de straf aanzienlijk hoger. (Maar die eerdere gevallen zijn dan weer nergens terug te vinden- dus de lijst lijkt verre van volledig). Zo wordt Vincent Reyers in 1544 gegeeselt en gaat zijn hand eraf. In 1571 wordt Larens Jansz wegens vele dieverijen opgehangen…
Vanaf pakweg 1560 komt voor diefstal een nieuwe straf in zwang: Goessen Cornelisz, Jan Cornelisz, Alewijn Jansz en Lodewijk Jansz horen alle vier dezelfde straf: 6 jaar galeijen; Thonis Jansz krijgt in 1567 10 jaar galeijen en Jan Maria Capriano hoort in 1569 dat ie de rest van zijn leven op de galeijen zal doorbrengen.
Alexander de Graaf is in 1671 de eerste in rij die als straf ‘tuchthuis’ krijgt te horen. Drie jaar zit ie er. Jan van Waarden hoort in 1682 maar liefst 18 jaar tuchthuis tegen zich eisen en in 1686 horen drie dieven dat ze gegeeselt zullen worden, een tijd in het tuchthuis moeten verblijven en daarna uit het gebied verbannen worden.
De straffen en de vroegere wereld van de Gevangenpoort, het blijft fascinerend.
Piet Vernimmen
Belangstelling voor wandel- of fietstochten over geschiedenis en architectuur in Den Haag? Kijk kan ook naar Kunst in de stad, Besuyde den Houte, Kunst rond Cats, Kunst rond de 'Maria Hoeve', Anders winkelen, Indische Wandeling.
Of stuur een mailtje naar
